Vincent Kouters

Enkele legendarische ontmoetingen tussen de kernfysici Niels Bohr (Deense Jood) en Werner Heisenberg (Duits), op het cruciale moment van de Tweede Wereldoorlog, zijn het uitgangspunt van de voorstelling Kopenhagen. Een onverwacht enerverend biografisch drama bij het Haagse Nationale Toneel.

Onverwacht, omdat een 2 uur durend tekstdrama over geniale wetenschappers, geobsedeerd door kwantum- en matrixmechanica, in eerste instantie onnavolgbaar saai klinkt. Maar een uitgekiende tekst, en een excellerende Bram van der Vlugt als Bohr voorzien de confrontaties van de twee licht ontvlambare fysici van de nodige suspense.

Die tekst is geschreven door de Britse auteur en onderzoeksjournalist Michael Frayn. In Kopenhagen (1998) oppert hij wat er tijdens deze gesprekken, waarvan verschillende interpretaties bestaan, gezegd zou kunnen zijn. Hij richt zich hierbij niet op de technische details van atoomsplitsing. Juist de morele implicaties van hun onderzoek staan centraal.

Zijn deze wetenschappers verantwoordelijk voor de praktische toepassing van hun werk? Heisenberg houdt vol dat hij de ontwikkeling van een atoombom in nazi-Duitsland heeft tegengewerkt. Bohr meent dat zijn werk met Robert Oppenheimer in het Amerikaanse Los Alamos niets te maken had met de twee atoombommen die de geallieerden wel bouwden.

Dit is de inzet van hun verhitte discussie. In vlotte, soms zelfs bijdehante dialogen proberen ze zichzelf vrij te pleiten van een eventuele medeplichtigheid aan massamoord. De taal en het sporadische jargon zijn altijd levendig en begrijpelijk. Hoewel tegen het einde, mede door de vele herhalingen, de voorstelling een enkele keer inzakt.

Dan is het jammer dat de draaischijf en de catwalk in het atoomgelijkende, ronde decor van Mechthild Schwienhorst zo weinig gebruikt worden.

Maar de vonken moeten hier van de acteurs komen. Vooral Bram van der Vlugt acteert knap. Hij geeft de oude Bohr een vriendelijke uitstraling, maar laat tegelijk blijken dat gewetenswroeging de briljante wetenschapper niet vreemd is. Stefan de Walle is als Heisenberg dan wat eenduidiger.

Voor Van der Vlugt is dit niet de eerste keer dat hij deze rol speelt. Deze Kopenhagen is een heropvoering van het stuk, zoals dat 10 jaar geleden door het Noord Nederlands Toneel werd gespeeld.

Er is nog een derde persoon op het toneel. Margrethe Bohr, de vrouw van. Zij fungeert hier als bliksemafleider en verteller. Ze is niet dom, en Liz Snoijink speelt haar pittig. Tussen het verbale geweld van de twee monomane geniën blijft haar rol echter onderdanig. Bohr: ‘ Ja, maar Heisenberg, leg het nu eens uit, zodat Margrethe het begrijpt.’

Maar duidelijkheid over wie nu precies wat zei en dacht, zal er nooit zijn. Frayn laat in zijn tekst meerdere lezingen naast elkaar bestaan. Want – aanloog aan Heisenbergs onzekerheidsprincipe – hoe langer je het er over hebt, hoe onduidelijker het wordt.

Koninklijke Schouwburg, Den Haag, 7 februari. Tournee t/m 30 mei. www.hnt.nl