Vincent Kouters

Anne Frank was niet de enige die tijdens de Tweede Wereldoorlog een dagboek bijhield. Ze is er natuurlijk wel het bekendste voorbeeld van. Haar verhaal blijkt ook theatermakers te inspireren: de Amsterdamse theatergroep Dood Paard toert bijvoorbeeld nu door het land met de op haar dagboek geïnspireerde montagevoorstelling Lieve Kitty.

Maar ook aan de andere kant van de gevechtslinies werd geschreven, ook daar werden onmenselijke oorlogservaringen verwerkt door ze aan het papier toe te vertrouwen. De dagboekaantekeningen die een jonge Duitse vrouw maakte gedurende de maanden rond de bevrijding van Berlijn zijn verschenen onder de titel Een vrouw in Berlijn. De Russische theatermaakster Nataliya Golofastova heeft dit dagboek nu bewerkt tot de indringende voorstelling Anoniem bij Productiehuis Rotterdam.

De reden voor de zelfverkozen anonimiteit van de schrijfster is niet zozeer de choquerende inhoud van het verhaal, dat lange beschrijvingen van moord en verkrachting bevat, maar vooral de onderkoelde manier waarop deze vrouw hierover vertelt. En vooral ook haar berekenende gedrag, dat als enige doel heeft te overleven in een platgebombardeerde stad, waar voedsel en Duitse mannen schaars zijn, en Russische soldaten hun goddeloze gang gaan.

Actrice Maria Kraakman speelt de eenzame vrouw in Berlijn en dat doet ze mooi. Ze is ingehouden, speels en schuwt grote gebaren. Alle obstakels van sentimentaliteit die bij een dergelijk onderwerp op de loer liggen, zijn uit haar toneelspel verdwenen. Momenten van ontroerende vrolijkheid volgen in de tekst soms kort op onbevattelijke en extreme gebeurtenissen. Moeiteloos schakelt Kraakman tussen de emoties, zonder gelijk naar voorspelbare extremen te grijpen. Door het geschreeuw en geweeklaag tot een minimum te beperken, bestaat het dat Kraakman en regisseuse Golofastova de beklemmende sfeer ruim anderhalf uur lang vol kunnen houden.

Het wordt allemaal nog benauwender – en eerlijk gezegd ook vermoeiender, als je er niet voor in de stemming bent – door de bijdragen van beeldend kunstnaar Joanneke Meester en ‘geluidsarchitect’ Mark Bain.

Meesters video-installatie bestaat uit een stuk of 10 verrijdbare televisies, waartussen Kraakman haar monoloog afsteekt. Deze laten verschillende lichaamsdelen van een paard zien. De beelden worden steeds gruwelijker. Langzaam wordt duidelijk dat dit paard zich niet meer in de wei bevindt, maar in het slachthuis. Deze transformatie spiegelt zich aan die van de vrouw: in haar gedachten verandert ook zij van een mooi levend wezen in een levenloos lichaam dat bezeten en gebruikt kan worden.

Golofastova heeft een indrukwekkend team van kunstenaars om zich heen weten te verzamelen en zo een intense voorstelling kunnen maken, die allesbehalve aangenaam en vermakelijk is. Maar juist vooral ongemakkelijk en gedurfd. Ze vertelt niet het gangbare en bekende verhaal, en dat is veel waard.

Rotterdamse Schouwburg, 3 mei, daar te zien t/m 15 mei. www.rotterdamseschouwburg.nl