Vincent Kouters

Tekenend momentje aan het begin van Ibsens Pijlers van de samenleving: een grote Amerikaanse boot meert aan in een Noorse stadje en als daaruit een groep circuslieden voet aan wal zet, kijkt de plaatselijke bevolking de ogen uit. Totdat iemand verschrikt opmerkt: ‘Er zitten een heleboel negers bij.’ Snel gaan de gordijnen dan weer dicht.

In deze zelden opgevoerde tekst, concentreert de Noorse toneelauteur zich niet uitsluitend op een benauwende 19e eeuwse burgermoraal die vrouwen (en mannen) onderdrukt, zoals in Hedda Gabler. Het perspectief is breder: hier staat de complete bekrompen samenleving van een klein havenstadje centraal. Alles wat niet uit hun eigen gemeenschap komt, vinden ze verderfelijk. Wat ze niet weten, is dat hun ideeën over die inslechte buitenlanders gebaseerd zijn op vette leugens van de man met het hoogste aanzien in het stadje, de 'morele pijler' Karsten Bernick. Klinkt actueel.

Erik Whien – vanaf 2009 als vaste regisseur verbonden aan Oostpool – regisseerde. De keuze van Whien voor juist dit in hoge mate plotgerichte en soms moeilijk volgbare stuk, is geen gemakzuchtige geweest. Ook omdat alle verwikkelingen hier netjes gehandhaafd blijven.

Daar staat tegenover een door Whien en dramaturg Rob Klinkenberg flink gemoderniseerde tekst. Het eerdergenoemde woord ‘negers’ komt bijvoorbeeld niet van Ibsen. Verder hebben ze het over ‘kutamerikanen’ en de scheidingbeurs.

Ook de setting is naar het nu verplaatst. Acteurs spelen tussen twee enorme vergadertafels in een saaie kantooromgeving. Vooraf worden mobiele telefoons en horloges verzameld in een bakje. Hierdoor wordt een tweede laag zichtbaar. Is de voorstelling eigenlijk een uit de hand gelopen rollenspel tijdens een teambuildingseminar? Een bepaalde groepsdynamiek blootleggen, wat Ibsen in zekere zin doet, is ook daarbij vaak het doel.

Nog meer komt Whiens ironie tot uiting in de acteursregie. Dat betekent hier veel schuine blikken naar het publiek en een hoop opgehaalde wenkbrauwen. Ook het tempo ligt aangenaam hoog. Erg sterk is hoofdrolspeler Ali Ben Horsting als de gelikte zakenman Bernick, wiens status als 'morele pijler' op het spel staat. Een misstap uit het verleden dreigt namelijk aan het licht te komen, omdat de man, die hiervoor als zondebok naar Amerika is vertrokken, tot ieders ontsteltenis weer opduikt – fijn onbesuisd ‘Amerikaans’ gespeeld door Joep van der Geest.

Alle cabaretesk uitgespeelde ontwikkelingen vinden hun pendant in de dramatische scènes tegen het einde, als antiheld Bernick vastzit in een zelfgesponnen web van leugens. Met het mooie sferische geluid van de IJslandse band Sigur Rós op de achtergrond, komen de leugens waar deze modelsamenleving op gebouwd blijkt te zijn – zoals altijd bij Ibsen – uiteindelijk toch weer boven drijven.

Huis Oostpool, Arnhem, 9 februari. Tournee t/m 27 april. www.oostpool.nl