Vincent Kouters

‘Hedda Gabler is onaangepast. Ik begrijp haar rebellie wel. Ik ben ook een beetje onaangepast in de Nederlandse cultuur.’

Vanaf vandaag speelt actrice Çigdem Teke (1977) de immer opstandige Hedda in een opvallende bewerking van Henrik Ibsens Hedda Gabler (1890) bij het Nationale Toneel in Den Haag. Hierin gaat regisseuse Susanne Kennedy voorbij aan Ibsens nauwgezette naturalisme, ten gunste van een meer expressionistische, absurdistische enscenering.

Ook de keuze voor de stoere, Turks-Duitse Teke als de Noorse en doorgaands vrij tuttig geklede Hedda ligt niet voor de hand. Dat vond de actrice in eerste instantie zelf ook niet: ‘Ik kende dat stuk eigenlijk helemaal niet. Ja, wel van gehoord, maar ik had het nog nooit gezien.’ Dus recente Hedda’s zoals Halina Reijn bij Toneelgroep Amsterdam (2006) of Tjitske Reidinga in een regie van Theu Boermans (2003) hebben haar niet kunnen beïnvloeden.

De in Duitsland, als dochter van Turkse immigranten geboren actrice verhuisde op 19-jarige leeftijd naar Nederland, om in Arnhem te studeren aan de toneelschool. Tijdens de voorstelling Electronic City bij theater Het Gasthuis leerde ze Kennedy kennen. Toen al vroeg de regisseuse haar voor de rol van Hedda, waarop ze een bewerking schreef met de actrice in het hoofd. Onlangs nog vervulde Teke een kleine, maar opvallende rol als het vrijgevochten, Turkse bovenbuurmeisje in A streetcar named desire bij Toneelgroep Amsterdam. ‘Ik denk dat Susanne iets van Hedda’s brutaliteit in mij herkende,’ vertelt Teke. ‘ In mijn acteren ben ik ook niet bepaald terughoudend. Het is voelt gek om zoiets over jezelf te zeggen, maar ik denk dat ik soms als een radicale rebel op mensen overkom.’

Die radicaliteit van Ibsens Hedda kwam destijds hard aan bij publiek en recensenten. Teke: ‘Het is grappig. Mensen vonden Hedda toen geen realistisch personage. En waarom? Omdat zij tegenstrijdigheden in zich heeft. Zo zijn mensen niet, zeiden ze. Terwijl het theater zich nu juist volop bezig houdt met die gespletenheid. Nu vinden we die andere personages oppervlakkig.’

Hedda heeft een probleem. Ze is pas getrouwd met Jurgen Tesman, een monomane wetenschapper die geen oog heeft voor zijn nieuwe, jonge vrouw. Verschillende vrienden en familieleden proberen haar ondertussen voor te bereiden op een teruggetrokken leven als gedweeë huisvrouw en moeder. Maar alleen al de gedachte aan een kind is voor Hedda onuitstaanbaar. Het hele toneelstuk lang probeert ze zich tevergeefs te onttrekken aan die verstikkende omgeving door psychologische spelletjes te spelen met de anderen. Uiteindelijk trekt ze zich terug in het achterkamertje met haar piano en schiet ze zichzelf dood.

In deze bewerking is Ibsens complexe verhaal grotendeels losgelaten. ‘Het stuk is afgestoft en dat werkte voor mij erg verhelderend,’ zegt Teke. ‘ Toen ik het voor het eerst las, kon ik geen wijs uit al die personages en hun belangen. Het lijkt soms wel een Duitse krimi.’

Teke heeft nu het gevoel dat ze Hedda beter begrijpt. ‘Volgens mij gaat Hedda niet ten onder aan verveling, wat vaak gezegd wordt, maar aan het feit dat ze veel gevoeliger is dan de andere personages. Het probleem is dat iedereen ontkent dat Hedda anders is. En wat gebeurt er als je wordt ontkend? Dan ga je rebelleren, de grenzen opzoeken van de mensen met wie je samenleeft, in een poging contact te maken. Dat vind ik begrijpelijk. Het is verschrikkelijk om geïsoleerd te zijn in de samenleving.’

Dit bekent volgens de actrice niet dat deze Hedda Gabler over actuele problemen in de Nederlandse samenleving zal gaan. De culturele achtergrond van Hedda Gabler speelt geen rol. ‘Ik speel dus geen Turkse Hedda. Als de mensen daarom naar deze voorstelling willen komen, moet ik ze teleurstellen.’

‘Natuurlijk zal Hedda wel op mij lijken. En ja, ik ben Turks, heb 19 jaar in Duitsland gewoond en nu alweer bijna 10 jaar in Nederland. Dat zal je allemaal terugzien als ik daar sta. Maar waar het echt om gaat is veel belangrijker dan dat: haar afkeer van dat vreselijke, sociaal wenselijke gedrag van iedereen om haar heen.’

Hedda Gabler, première: vandaag in NT Gebouw, Den Haag. T/m 27/12. www.nationaletoneel.nl