Vincent Kouters

‘Ik hoorde dat kinderen in Congo volwassenen konden vermoorden in een droom, en iedereen geloofde daar in. Tot de president aan toe. Dat de verbeelding daar zo serieus wordt genomen, dat ze dodelijk is, dat is theater.’

Theatermaker Guido Kleene (1972, Dakar) reisde naar Congo om meer te weten te komen over de almaar groter worden groep straatkinderen die daar door de bevolking worden beschuldigd van hekserij. Enfants Sorciers, dat hij schreef en regisseerde bij zijn eigen theatergroep Compagnie Dakar, in samenwerking met Amsterdams debatcentrum de Balie, is een verslag van deze reis. De voorstelling heeft de vorm van een documentaire. Debatten worden nagespeeld, kindheksen (gespeeld door echte kinderen) worden op het toneel geïnterviewd en een priester (Frank Sheppard) voert een duivelsuitdrijving uit.

Kindheksen zijn een groot sociaal probleem in Congo, en dan voornamelijk in de hoofdstad Kinshasa. De economie van het land is ingestort en miljoenen mensen zijn overleden aan de gevolgen van burgeroorlogen. In dit klimaat zijn de laatste 10 jaar 40.000 kinderen verstoten vanwege hekserij.

Heksen staan in de Westerse samenleving gelijk aan wat oudere excentrieke vrouwen die op een bezemsteel rondvliegen en tot nog niet zo lang geleden massaal vervolgd werden. Guido Kleene legt in de Balie uit dat het begrip heks in Afrika een heel andere betekenis heeft dan hier. ‘Hekserij is daar veel meer een onderdeel van het dagelijks leven. Mensen groeien op in het Afrikaanse geloof dat er een zichtbare en een onzichtbare werkelijkheid bestaan. Heksen maken deel uit van die schaduwwereld. Het zijn mensen met uitzonderlijke krachten of een abnormale levensstijl. Bijvoorbeeld van Roger Milla, de voormalige Kameroense topvoetballer, wordt gezegd dat het een heks was. Maar ook van een vader die incest pleegt, waarop meestal uitdrijving volgt. Hekserij was de verklaring voor het onverklaarbare.’

Maar in Congo is dit ontspoort. Daar krijgen nu de kinderen krijgen de schuld van de sociale en economische malaise. Kleene: ‘In Kinshasa gelden nu andere wetten. Met name die van de markteconomie en het kapitalisme. Het zijn vooral de jongeren die zich nog enigszins staande kunnen houden in dit nieuwe systeem. Jongerencultuur is daarom heel dominant geworden in Kinshasa. Kinderen luisteren niet meer naar hun ouders, die in hun ogen gefaald hebben, maar trekken hun eigen plan. Hierdoor verdienen ze vaak meer dan hun ouders. Dat kinderen in Congo de macht hebben om dat te doen, wordt gezien als hekserij.’

Kleene wil met Enfants Sorciers niet zozeer deze maatschappelijke toestanden aan de kaak stellen. ‘Ik pretendeer niet dat ik het probleem op kan lossen, het gaat er wat mij betreft om dat je ziet hoe een andere cultuur met dit probleem omgaat.’ Hij wil vooral ook laten zien hoe die verboden droomwereld van de kindheksen eruit ziet – de fantasieën die er voor zorgen dat ze buitengesloten worden. Kleene: ‘Ik ben geboren in Afrika en heb er meerdere voorstellingen over gemaakt, maar ik heb nooit begrepen wat de betekenis van die onzichtbare wereld was.’

Hij sprak met zogenaamde kindheksen die hem vertelden over deze schaduwwerkelijkheid, waar ze volgens het geloof van de bevolking mensen vermoorden en opeten. Delen van die gesprekken zijn in Enfants Sorciers gevat in een monoloog van een jongen die vertelt dat hij niet alleen mensenvlees eet, maar ook naar Europa vliegt – in een vliegtuig – waar hij aanzien en geld heeft, meerdere Mercedessen en mooie vrouwen.

Kleene: ‘Wat ik daar hoorde vond ik choquerend en fascinerend tegelijk. Die moderne schaduwwereld is eigenlijk een karikatuur van het rijke Westen, zoals ze dat daar via videoclips op televisie zien en bestaat gewoon uit veel bling bling en ander uiterlijk vertoon. Congolese heksen zien zichzelf net als wij als een soort wereldburgers. Alleen is dit droombeeld in Congo een taboe. En, als het opgebiecht wordt, genoeg reden voor een duivelsuitdrijving in de kerk.’

Enfants Sorciers is 25 en 26 januari te zien in de Toneelschuur in Haarlem en tot 7 april in de rest van het land. www.compagniedakar.nl